Ingaba iRobhothiki yaseSikolweni samaBanga aPhezulu Iyalunceda Ngokwenene uKwamkelwa kwezoBunjineli eMzantsi Afrika?

Iifakhalthi zobunjineli zeeyunivesithi zaseMzantsi Afrika zamkela abafundi ngokwezibalo ezingqwabalala: i-APS yakho kaMatriki kwiZibalo (Pure Mathematics) neSayensi yezeMvelo (Physical Science). IRobhothiki ayisayi kuwuhlangula u-65% kwiZibalo, kodwa iwaguqula kakhulu amathuba akho kudliwano-ndlebe lweebhasari nokusinda kunyaka wokuqala.
Impendulo emfutshane yeyokuba hayi, akunjalo ephepheni—kodwa ke kakhulu kakhulu, xa ujonge ngaphaya kwedesika yolwamkelo. Ukuba ubuza ukuba ingaba ukwakha iirobhothi kwiBanga le-11 kuya kumzuzela amanqaku ongezelelweyo umntwana wakho kwisicelo sakhe saseyunivesithi, izibalo azinamfesane: iifakhalthi zobunjineli zaseMzantsi Afrika zamkela abafundi ngokusekelwe kwi-Admission Point Score (APS) okanye i-Faculty Points Score (FPS), ebalwa phantse ngokupheleleyo kumanqaku okugqibela eBanga le-12 kwiZibalo (Pure Mathematics), iSayensi yezeMvelo (Physical Sciences), isiNgesi, kunye nezifundo zabo ezilandelayo eziphezulu. Intshatsheli yelizwe yerobhothiki ene-68% kwiZibalo iza kukhatywa kuxhaswe umfaki-sicelo one-85% ongekazange ayichukumise nebhodi yeziphaluka (circuit board).
Nangona kunjalo, ukuphatha ukungena eyunivesithi njengomda wamaphepha kuphela akuzihoyi iinkalo ezintathu apho irobhothiki yenza umahluko ocacileyo: udliwano-ndlebe lweebhasari zeenkampani ezinkulu, ukukhetha ngokwamandla efakhalthi (discretionary selection), kunye nokusinda kwingxaki emanyumnyezi yokushiywa kwezifundo kunyaka wokuqala wobunjineli.
Izibalo Ezingqwabalala: Indlela iimFakhalthi zoBunjineli e-SA eziKhetha ngayo Ngokwenene
Iifakhalthi zobunjineli kumaziko afana ne-UCT, Wits, Stellenbosch, kunye neYunivesithi yasePitoli (University of Pretoria) ziqwalasela amawaka ezicelo ngonyaka kulungiselelwa amakhulwana ambalwa ezitulo. Ukuze zikwazi ukulawula eli nani ngaphandle kokukhetha cala, zixhomekeke kwiifomula zezibalo ezingagungqiyo.
| Iyunivesithi | Umlinganiselo OyiNtloko | Ubunzima Obungundoqo | Amanqaku Ongezelelweyo ezeMisebenzi yangaphandle kweKlasi? |
|---|---|---|---|
| University of Cape Town (UCT) | Faculty Points Score (FPS) + NBT | iZibalo eziPhindwe Kabini + iSayensi yezeMvelo | Akukho (kuxhomekeke kwifomula kuphela kwinqanaba elivulelekileyo) |
| Wits University | I-APS yoBunjineli | iZibalo (Inqanaba 6/7) + iSayensi yezeMvelo (Inqanaba 6/7) | Akukho kwisiza esiqhelekileyo sokwenza izicelo |
| Stellenbosch University | Inqaku loKhetho (Selection Mark) | iZibalo (ubuncinane 70%–75%) + iSayensi yezeMvelo | Akukho kwiinkqubo eziqhelekileyo ze-BEng |
| University of Pretoria (UP) | I-APS yeFakhalthi | Ubuncinane obungqongqo kwiZibalo neSayensi | Akukho |
Ngapha koko, phantsi kwekharityhulam yaseMzantsi Afrika, i-Coding ne-Robotics ibhengezwe ngokusemthethweni kwigazethi kude kuye kwiBanga le-9 kuphela (iGazethi kaRhulumente engu-50767). Kwisigaba se-FET (amaBanga 10–12), ayikho njengesifundo sikaMatriki esiqingqiweyo. Kwanokuba zizifundo ezinjenge-Information Technology (IT) okanye i-Engineering Graphics and Design (EGD)—nangona ziluncedo—zivavanywa kuphela ngokwepesenti efunyenweyo, zingenanzuzo yakhethekileyo yobunzima ngaphezu kweMbali (History) okanye iJografi (Geography) kubalo oluqhelekileyo lwe-APS.
Apho iRobhothiki Igqiba ngeZiphumo: IiBhasari namaQela oKhetho oluKhethekileyo
Amanqaku asephepheni akunika indawo kuluhlu olude; amava akho asebenzayo akufumanela inkxaso-mali kwaye enze uqatshelwe. Oku kwenzeka kwiimeko ezimbini ezithile:
1. IiBhasari eziKhuphisanayo zeeNkampani
Isidanga sobunjineli eMzantsi Afrika siyabiza, kwaye ababoneleli abakhulu beebhasari kumashishini—abanjengo-Sasol, Anglo American, Eskom, kunye neenkampani zabacebisi ngobunjineli ezizimeleyo—bahlalutya amakhulu abaviwa abonke abane-avareji engaphezulu kwe-80%+. Xa wonke umfaki-sicelo ohleli kwigumbi lokulinda eneembalasane (distinctions) ezisixhenxe, amanqaku esikolo ayayeka ukuba sisixhobo sokwahlula.
Kudliwano-ndlebe lwemizuzu engama-20 nephaneli, abaviwa abachithe iminyaka belungisa iimpazamo zonxibelelwano lwe-serial (debugging serial communication), besolida ii-microcontroller, okanye belungisa ii-gearbox zoomatshini bathetha ulwimi olwahluke ngokupheleleyo koontanga babo abanolwazi lwethiyori kuphela. Bayakwazi ukucacisa imeko yokungasebenzi (failure mode), bachaze indlela abalungise ngayo uphazamiseko lwe-electromagnetic kwi-I2C bus, baze babonise unyamezelo kwiinkqubo zokuxilonga eziyinyani. Kwikomiti yobuchule yebhasari, obo buchule bubonakalisiweyo bohlula abaza kuyeka izifundo kwiinjineli eziza kuphumelela ngokwenene.
2. Uluhlu loKhetho oluKhethekileyo lweFakhalthi kunye neeNdlela eziNgenye zoKwamkelwa
Ngelixa inqanaba eliphambili lokwamkelwa lisebenza ngokuzenzekelayo, iifakhalthi ezininzi zineenqanaba zolwamkelo ngokokubona kwazo, iinkqubo zekharityhulam ezongeziweyo (extended curriculum programmes), okanye iindlela zokungena eziqhutywa kudliwano-ndlebe zabaviwa abasemdeni okanye amaqela angenammeli owaneleyo. Kwezi komiti, iipotifoliyo ezibanzi zibalulekile. Umfaki-sicelo onokubonelela ngobungqina obubhaliweyo bokuqalisa izinto zobugcisa—nokuba kukuphumelela ukhuphiswano lwe-hardware evulelekileyo, iiprojekthi ze-IoT azenzele zona ngokwakhe, okanye ubunkokeli bobugcisa—unika iintloko zeefakhalthi (deans) zolwamkelo isizathu esibambekayo sokusebenzisa amandla azo okukhetha.
Ingxaki Yokwenene: UkuYekwa kweziFundo kuNyaka wokuQala kuBunjineli
Ukungena kubunjineli akusiso esona siqingatha sinzima; ukuhlala khona kuko. Unyaka wokuqala wobunjineli kuMzantsi Afrika uphela unamazinga aphezulu ngendlela eyaziwayo okufeli nokuphuma kwabafundi. Oku kothuka akufane kubangelwe zizibalo zodwa—kuba yimfuno ekhawulezileyo yokudibanisa ithiyori enzulu nokusetyenziswa kwayo ngezandla ngaxeshanye.
Itheyibhile eqhelekileyo yonyaka wokuqala ye-BEng okanye ye-BSc(Eng) ibetha abafundi ngemiqobo emithathu ekhawulezileyo esebenzayo:
- UkuCwangcisa Okuqalayo (Introductory Programming): Kudla ngokufundiswa ngokukhawuleza ngo-C, C++, okanye Python. Abafundi abangazange badibane nokulandelelana kwengqiqo (logic flow), isivakalisi sekhowudi (syntax), ii-array, okanye ukulungisa iimpazamo (debugging) badla ngokuchitha iiyure ezininzi kwiimpazamo ezilula ze-syntax, betyeshela ixesha lokufunda i-calculus nefiziksi.
- Uyilo loBunjineli kunye ne-CAD: Ukubona iindibano zoomatshini ngobukhulu obuthathu (3D), ukufunda iiprojekhshini ze-orthographic, nokuguqulela imiqobo ebonakalayo kwiimodeli zesoftwe.
- I-Hardware yaseLebhu: Ukusebenza ngee-oscilloscope, ii-breadboard, ii-multimeter zedijithali, kunye nee-microcontroller.
Umfundi obandakanyeke kwirobhothiki yokwenene ungena ekhampasini sele ekhululekile ziindidi zeenguquki (variable types), iimpendulo zeenzwa (sensor feedback), ukulinganisa komatshini (mechanical trade-offs), kunye nokuvelisa iiprototayiphi ngokuphindaphinda (iterative prototyping). Abothuki xa ikhowudi isilela ukudityaniswa (compile) okanye xa i-motor driver ishushu kakhulu; balucalula ngokwendlela ucazululo olufunekayo uhlobo lwenguquki. Esi siseko sobuchwepheshe sakhiwe esikolweni sisebenza njengomkhuseli wezemfundo ngexesha lesimesta enelona zinga liphezulu lokushiywa kwezifundo kubomi babo baseyunivesithi.
Loluphi Uhlobo lweRobhothiki Olubaluleke Ngokwenene?
Asiyiyo yonke imisebenzi yerobhothiki eyakha obu buchule ngokulinganayo. Ukuba injongo kukulungiselela ubunjineli, uhlobo lweplatfomu lubalulekile njengoko umfundi ekhula:
- AmaBanga 8–9: IRobhothiki esekelwe kwiibhloko neemodyuli (njenge-WRO RoboMission okanye iiplatfomu zerobhothiki yezemfundo) igqwese ekufundiseni ingqiqo engundoqo, ukucinga ngokwe-algorithm, kunye noyilo lolwakhiwo loomatshini.
- AmaBanga 10–12: Ukuze balungiselele iyunivesithi ngendlela enentsingiselo, abafundi kufuneka batshintshele kwii-microcontroller ze-hardware evulelekileyo (njenge-ESP32 okanye i-Arduino), ukusebenzisa i-breadboard, ii-schematic ze-elektroniki zokwenene, nokubhala ikhowudi esekelwe kwizicatshulwa nge-Python okanye C++. Ukuyila isiphaluka senzwa esilungelelanisiweyo, ukulawula usetyenziso lombane ngexesha lovavanyo lokucinywa kombane (load shedding), nokulungisa ikhowudi ye-serial kunika ulungelelwaniso olungqalileyo neemeko zeelebhu zaseyunivesithi.
Ukuba isikolo sakho samabanga aphezulu asinalo iklabhu yezandla ekumgangatho ophezulu, iinkqubo zethu zezandla zeempelaveki nezeeholide kwi-Sheen Robotics Academy zicwangciselwe ngokukodwa ukutshintsha abafundi bamabanga aphezulu kwiikhithi ezivaliweyo, ezisekelwe kwiibhloko ukuya kwii-microcontroller ezikumgangatho wemizi-mveliso, uhlalutyo lweziphaluka, kunye ne-firmware esekelwe kwizicatshulwa.
Ingcebiso kuBazali nabaFundisi-ntsapho
Ukuba ukhokela umntu onqwenela ukuba yinjineli kwisikolo samabanga aphezulu, gcina izinto eziphambili ngokulandelelana kwazo okuqinileyo:
- Khusela amanqaku kaMatriki eZibalo (Pure Mathematics) neSayensi yezeMvelo kuqala. Ukuba ukuthatha inxaxheba kwirobhothiki kubangela ukuba iZibalo zihle ukusuka kuma-82% ziye kuma-74%, yiyeke loo misebenzi yangaphandle kwangoko. Ngaphandle komda ofunekayo we-APS, umnyango umane uvaliwe nje.
- Gxila kwizakhono zobunjineli zokwenene, hayi kwizatifikethi ezimenyezelayo. Ipotifoliyo ebonisa inkqubo ye-telemetry esolidwe ngesandla eyasilela kabini yaze yayilwa ngokutsha inexabiso ngokuphindwe kalishumi kudliwano-ndlebe lwebhasari kunesatifikethi esiqhelekileyo sokuthatha inxaxheba kwindibano yocweyo yabaqalayo.
- Yakha ulwazi lwezandla olulungiselelwe eso sidanga ngokwaso. Yiphathe irobhothiki hayi njengetikiti lokwamkelwa, kodwa njenge-inshurensi yokuthintela ukufeli kunyaka wokuqala xa sele wamkelwe.
Kwizikolo zamabanga aphezulu ezifuna ukwakha iinkqubo zobugcisa ezibonisa iimfuno zokwenene zaseyunivesithi nezoshishino endaweni yokuhlanganisa izinto zokudlala, jonga iinketho zethu zeenkonzo zezikolo kulungiselelwa uqeqesho lootitshala, ukubonelela nge-hardware, kunye nokudibanisa ikharityhulam.



